ΚΥΘΝΟΣ
Ένας πραγματικός «μεταλλευτικός πυρετός» ξέσπασε στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος μετά τη θέσπιση μεταλλευτικής νομοθεσίας το 1861 και τον εντοπισμό των κοιτασμάτων στο Λαύριο. Γρήγορα, οι μεταλλευτικές αναζητήσεις επεκτάθηκαν στις Κυκλάδες. Στην Κύθνο, οι παραχωρήσεις ξεκίνησαν σταδιακά μετά το 1870: αρχικά εκχωρήθηκαν εκτάσεις στο Ζογκάκι (1873) και ακολούθησαν στον Κακόβολο (1896), στο Σέλκι (1904), στη Δρυοπίδα (σπήλαιο Καταφύκι) και στο Λιοτρίβι (1906). Τα μεταλλεία στον Κακόβολο και στη Δρυοπίδα λειτούργησαν μέχρι το 1940.
Εξέχουσα θέση στη μεταλλευτική ιστορία του νησιού κατέχει ο Ιταλογάλλος επιχειρηματίας Τζοβάνι Μπατίστα Σερπιέρι, ο οποίος αρχικά δραστηριοποιήθηκε στο Ζογκάκι και αργότερα στο Λιοτρίβι. Μετά το 1910, το δεύτερο μεταλλείο πωλήθηκε σε αυστριακή εταιρεία, για την οποία δεν είναι γνωστά περισσότερα στοιχεία.
Τα μεταλλεία στο Ζογκάκι και στο Λιοτρίβι ήταν γειτονικά και βρίσκονταν εκατέρωθεν του όρμου των Λευκών, επί της ανατολικής ακτής του νησιού. Γι’ αυτόν τον λόγο, στη θέση Άγιοι Θεόδωροι, πάνω από τις Λεύκες, κτίσθηκε στις αρχές του 1900 το συγκρότημα δύο κτηρίων διοίκησης, οι λεγόμενες «Σπιτάρες», μαζί με συγκρότημα εργαστηρίων και με πλήθος βοηθητικών προκτισμάτων. Αντίστοιχη εικόνα επικρατούσε και στα μεταλλεία του Κακοβόλου, όπου επίσης οικοδομήθηκαν κτήρια διοικήσεως, εργαστηρίων και αποθηκών της αντίστοιχης εταιρείας.
Μετά τη διαλογή του, το μετάλλευμα μεταφερόταν στη θάλασσα από τα σημεία εξόρυξης, με ένα συνδυασμό σιδηροτροχιών και εναερίου συστήματος, για να φορτωθεί στη συνέχεια στα πλοία από σκάλες φόρτωσης. Κατάλοιπα χερσαίου δικτύου διακρίνονται ακόμα στα μεταλλεία του Κακοβόλου, για το οποίο είχαν στρωθεί σιδηροτροχιές προς τη γενική κατεύθυνση των Λουτρών, στα ΒΑ του νησιού. Όμως από ένα σημείο και μετά το μετάλλευμα μεταφερόταν με εναέριο σύστημα ως τη θάλασσα, το οποίο στηριζόταν σε ξύλινους πυλώνες και διέθετε διπλό (παράλληλο) συρματόσχοινο για την κυκλοφορία των κάδων. Στα Λουτρά σώζονται τα περισσότερα κατάλοιπα της μεταλλευτικής εκμετάλλευσης. Εκεί είχε οικοδομηθεί πύργος για τη συγκέντρωση του μεταλλεύματος και στην προβλήτα του λιμανιού είχε κτισθεί (μάλλον μετά το 1910) η σκάλα φόρτωσης από ξύλο και μέταλλο. Ιδιαιτερότητά της είναι ότι στο άκρο της είχε προσαρμοσθεί κινητό αρθρωτό χωνί, απ’ το οποίο το μετάλλευμα άδειαζε απευθείας στο πλοίο. Άλλη μία σκάλα φόρτωσης σώζεται στις Λεύκες, όπου μεταφερόταν το μετάλλευμα από το Ζογκάκι με συνδυασμό σιδηροτροχιών, κεκλιμένου επιπέδου και εναερίου συστήματος. Παράλληλα, στοές, μεταλλευτικές εγκαταστάσεις και σκάλες φόρτωσης που διασώζονται σε διάφορες περιοχές του νησιού μαρτυρούν τη συνέχιση της εξορυκτικής δραστηριότητας και κατά τους νεότερους χρόνους.
Στο πλαίσιο του Έργου «ΜΕΤΑΛΛΩΝ ΤΟΠΟΙ ΙΙ: Ακολουθώντας τα ίχνη του παρελθόντος στα μονοπάτια της Ανατολικής Μεσογείου», η Κύθνος προβάλλεται ως τόπος, όπου η γεωλογία, η μεταλλευτική δραστηριότητα και η ανθρώπινη παρουσία συνυπάρχουν επί χιλιετίες. Μέσα από δράσεις προβολής, ψηφιακής ανάδειξης και ερμηνείας του μεταλλευτικού τοπίου αναδεικνύεται η διαχρονική σχέση του ανθρώπου με τον ορυκτό πλούτο του νησιού. Οι επισκέπτες έχουν τη δυνατότητα να γνωρίσουν μία λιγότερο γνωστή, αλλά ιδιαίτερα σημαντική πτυχή της ιστορίας του νησιού. Σήμερα, τα μεταλλευτικά μονοπάτια της Κύθνου προσφέρουν ένα μοναδικό ταξίδι στον χρόνο, συνδέοντας τα προϊστορικά μεταλλεία χαλκού με τα κατάλοιπα της νεότερης μεταλλευτικής δραστηριότητας.
ΕΙΚΟΝΕΣ
Η Κύθνος, τα προϊστορικά μεταλλεία χαλκού και η νεότερη μεταλλευτική δραστηριότητα
