ΣΕΡΙΦΟΣ
Η μεταλλουργική δραστηριότητα τεκμηριώνεται ήδη από την 3η χιλιετία π.Χ. και κατά τους ιστορικούς χρόνους, η εκμετάλλευση των κοιτασμάτων αποτέλεσε σημαντικό παράγοντα ανάπτυξης του νησιού, ενώ ίχνη της είναι σήμερα ορατά σε αρχαίες μεταλλευτικές θέσεις, στοές, μεταλλουργικά κατάλοιπα και μνημεία, κυρίως στη νοτιοδυτική πλευρά της Σερίφου.
Το ενδιαφέρον για την εξόρυξη μετάλλων στη σύγχρονη Ελλάδα ανανεώθηκε από τη δεκαετία του 1860 με την πραγματοποίηση μεταλλευτικών ερευνών στο Λαύριο και στις Κυκλάδες. Η Σέριφος διαθέτει πλούσια και καθαρά κοιτάσματα σιδηρομεταλλεύματος, τα οποία ήταν περιζήτητα στις αγορές του εξωτερικού, γι’ αυτό από 1870 και ως το 1963, οπότε και διακόπηκαν οι εξορύξεις, πολλές εταιρείες απέσπασαν παραχωρήσεις. Κυριότερη υπήρξε η «Ελληνική Μεταλλευτική Εταιρεία», την οποία διαδέχθηκε μετά το 1880 η εταιρεία «Σέριφος-Σπηλιαζέζα».
Οι εταιρείες συνδέθηκαν με την οικοδόμηση οικισμών και βιομηχανικών εγκαταστάσεων στους όρμους Αβεσσαλού, Κούντουρου, Μεγάλου Λιβαδιού (Μέγα Λιβαδιού), Κουταλά και Βαγιάς. Ο κύριος οικισμός αναπτύχθηκε στο Μέγα Λιβάδι, όπου υπήρχαν στοές και βιομηχανικές εγκαταστάσεις. Για τη στέγαση του εργατικού δυναμικού κτίσθηκαν κατοικίες, ενώ υπήρχαν εργαστήρια (χημείο) και το νεοκλασικό Διοικητήριο με γραφεία και οικία. Επίσης, οργανώθηκε πρότυπο αγρόκτημα με μουσικό περίπτερο. Ο οικισμός διέθετε σχολείο, όπου σήμερα εκτίθεται συλλογή ορυκτών και λειτουργεί ήδη ενημερωτικός σταθμός από το προηγούμενο Έργο «ΜΕΤΑΛΛΩΝ ΤΟΠΟΙ: Σταυροδρόμια Πολιτισμού στην Ανατολική Μεσόγειο» (Interreg Ελλάδα-Κύπρος 2014-2020) και σταθμός χωροφυλακής. Εμπρός από τη στοά του Καλόγερου και μεταξύ των τροχιόδρομων και των εγκαταστάσεων ζύγισης κτίστηκε σιδηρουργείο και πυριτιδαποθήκη.
Πολλά σημεία εξόρυξης βρίσκονταν σε ακτές, έτσι υπήρχε η δυνατότητα για άμεση και ασφαλή φόρτωση σε πλοία. Οκτώ σκάλες φόρτωσης είχαν κατασκευασθεί, αρχικά ξύλινες και μετά τη δεκαετία του 1930 μεταλλικές. Πάνω στον μεταλλικό φορέα τους απλώνονταν σιδηροτροχιές για την κίνηση των βαγονέτων. Στο τέλος του φορέα είχε τοποθετηθεί μηχανισμός ανατροπής (τουμπατόρι) για το άδειασμα του φορτίου στο αμπάρι του πλοίου. Σήμερα, σώζονται σε καλύτερη κατάσταση δύο, μία στο Μέγα Λιβάδι και μία νεότερη στον Κουταλά, όπου επίσης υπάρχουν εργατικές κατοικίες, τα νεότερα κτήρια του μηχανουργείου και οι εγκαταστάσεις ζύγισης του μεταλλεύματος, ακόμη και φορτηγά και αυτοκίνητα της εταιρείας, όπως αυτά εγκαταλείφθηκαν. Οι σκάλες φόρτωσης, οι σιδηροτροχιές, τα βαγονέτα, οι στοές και τα κεκλιμένα επίπεδα αποτελούν σήμερα χαρακτηριστικά τεκμήρια της βιομηχανικής κληρονομιάς της Σερίφου.
Εκτεταμένο δίκτυο σιδηροτροχιών με βαγονέτα σώζεται σε πολλά μέρη. Στο Μέγα Λιβάδι, μπροστά από τη σωζόμενη σκάλα φόρτωσης, δημιουργήθηκαν τρία επίπεδα. Το χαμηλότερο λειτουργούσε ως χώρος προσωρινής συσσώρευσης του μεταλλεύματος πριν τη φόρτωσή του στα πλοία. Στα δύο ψηλότερα, μέσω κεκλιμένων επιπέδων με σιδηροτροχιές, κινούνταν με τη βαρύτητα προερχόμενα από τις στοές βαγονέτα, τα οποία έφθαναν σε τέσσερα σημεία κατακρήμνισης, απ’ όπου με ανατροπή άδειαζαν το μετάλλευμα σε χαμηλότερο επίπεδο. Η μορφολογία του εδάφους αξιοποιούνταν τεχνικά, καθώς τα φορτωμένα βαγονέτα που κατέβαιναν με τη δύναμη της βαρύτητας βοηθούσαν στην ανύψωση των άδειων προς τα ανώτερα επίπεδα.
Το «ΜΕΤΑΛΛΩΝ ΤΟΠΟΙ ΙΙ: Ακολουθώντας τα ίχνη του παρελθόντος στα μονοπάτια της Ανατολικής Μεσογείου» προβάλλει τη Σέριφο μέσα από τα κατάλοιπα των μεταλλείων, τις εγκαταστάσεις φόρτωσης, τις διαδρομές μεταφοράς και τις ιστορίες των ανθρώπων που εργάστηκαν σε αυτά. Όλα αυτά συνθέτουν ένα ιδιαίτερο πολιτιστικό τοπίο, όπου η βιομηχανική κληρονομιά συναντά τις μνήμες των ανθρώπων που έζησαν και εργάστηκαν στα μεταλλεία.
ΕΙΚΟΝΕΣ
Η Σέριφος και οι μνήμες των μεταλλείων
