Στη Σέριφο, από την προϊστορία έως τον 20ο αιώνα, ο ορυκτός πλούτος της διαμόρφωσε ένα μοναδικό σύνολο αρχαιολογικών, βιομηχανικών και πολιτιστικών καταλοίπων. Η μεταλλευτική ιστορία είναι βαθιά συνδεδεμένη με το φυσικό και ανθρωπογενές τοπίο, την οικονομία και τη συλλογική μνήμη του νησιού.
Η μεταλλουργική δραστηριότητα τεκμηριώνεται ήδη από την 3η χιλιετία π.Χ. και κατά τους ιστορικούς χρόνους, η εκμετάλλευση των κοιτασμάτων αποτέλεσε σημαντικό παράγοντα ανάπτυξης του νησιού, ενώ ίχνη της είναι σήμερα ορατά σε αρχαίες μεταλλευτικές θέσεις, στοές, μεταλλουργικά κατάλοιπα και μνημεία, κυρίως στη νοτιοδυτική πλευρά της Σερίφου.
Το ενδιαφέρον για την εξόρυξη μεταλλευμάτων στη σύγχρονη Ελλάδα ανανεώθηκε από τη δεκαετία του 1860 με την έναρξη συστηματικών μεταλλευτικών ερευνών στο Λαύριο και στις Κυκλάδες. Η Σέριφος διέθετε πλούσια και υψηλής καθαρότητας κοιτάσματα σιδηρομεταλλεύματος, τα οποία ήταν περιζήτητα στις αγορές του εξωτερικού, γι’ αυτό από το 1870 και ως το 1963, οπότε και διακόπηκαν οι εξορύξεις, πολλές εταιρείες απέσπασαν παραχωρήσεις. Κυριότερη υπήρξε η «Ελληνική Μεταλλευτική Εταιρεία», την οποία διαδέχθηκε μετά το 1880 η εταιρεία «Mines de Seriphos de Spiliazeza».
Οι εταιρείες συνδέθηκαν με την οικοδόμηση οικισμών και βιομηχανικών εγκαταστάσεων στους όρμους Αβεσσαλού, Κούντουρου, Μεγάλου Λιβαδιού (Μέγα Λιβαδιού), Κουταλά και Βαγιάς. Ο κύριος οικισμός αναπτύχθηκε στο Μέγα Λιβάδι, όπου υπήρχαν στοές και βιομηχανικές εγκαταστάσεις. Για τη στέγαση του εργατικού δυναμικού κτίσθηκαν κατοικίες, ενώ υπήρχαν εργαστήρια (χημείο) και το νεοκλασικό κτίριο του Διοικητηρίου με γραφεία και οικία. Επίσης, οργανώθηκε πρότυπο αγρόκτημα με μουσικό περίπτερο. Ο οικισμός διέθετε σχολείο και σταθμό χωροφυλακής. Σήμερα, στο κτίριο του παλαιού σχολείου εκτίθεται συλλογή ορυκτών, ενώ λειτουργεί και Ενημερωτικός σταθμός που δημιουργήθηκε στο πλαίσιο του προηγούμενου Έργου «ΜΕΤΑΛΛΩΝ ΤΟΠΟΙ: Σταυροδρόμια Πολιτισμού στην Ανατολική Μεσόγειο» (Interreg Ελλάδα-Κύπρος 2014-2020). Εμπρός από τη στοά του Καλόγερου και μεταξύ των τροχιόδρομων και των εγκαταστάσεων ζύγισης, είχαν ανεγερθεί σιδηρουργείο και πυριτιδαποθήκη.
Πολλά σημεία εξόρυξης βρίσκονταν σε ακτές, έτσι υπήρχε η δυνατότητα για άμεση και ασφαλή φόρτωση σε πλοία. Οκτώ σκάλες φόρτωσης είχαν κατασκευασθεί, αρχικά ξύλινες και μετά τη δεκαετία του 1930, μεταλλικές. Πάνω στον μεταλλικό φορέα τους απλώνονταν σιδηροτροχιές για την κίνηση των βαγονέτων. Στο άκρο της κατασκευής είχε τοποθετηθεί μηχανισμός ανατροπής (τουμπατόρι) για το άδειασμα του φορτίου στο αμπάρι του πλοίου. Σήμερα, σώζονται σε καλύτερη κατάσταση δύο σκάλες φόρτωσης, μία στο Μέγα Λιβάδι και μία νεότερη στον Κουταλά, όπου επίσης υπάρχουν εργατικές κατοικίες, τα νεότερα κτήρια του μηχανουργείου και οι εγκαταστάσεις ζύγισης του μεταλλεύματος, ακόμη και φορτηγά και αυτοκίνητα της εταιρείας, όπως αυτά εγκαταλείφθηκαν. Οι σκάλες φόρτωσης, οι σιδηροτροχιές, τα βαγονέτα, οι στοές και τα κεκλιμένα επίπεδα αποτελούν σήμερα χαρακτηριστικά τεκμήρια της βιομηχανικής κληρονομιάς της Σερίφου.
Εκτεταμένο δίκτυο σιδηροτροχιών, κατά μήκος του οποίου κινούνταν βαγονέτα, σώζεται ακόμη σε πολλά σημεία του νησιού. Στο Μέγα Λιβάδι, μπροστά από τη σωζόμενη σκάλα φόρτωσης, είχαν διαμορφωθεί τρία διαδοχικά επίπεδα. Το χαμηλότερο χρησιμοποιούνταν για την προσωρινή απόθεση του μεταλλεύματος πριν από τη φόρτωσή του στα πλοία. Στα δύο υψηλότερα επίπεδα κατέληγαν, μέσω κεκλιμένων σιδηροτροχιών, τα βαγονέτα που έρχονταν από τις στοές και κινούνταν με τη δύναμη της βαρύτητας. Τα βαγονέτα οδηγούνταν σε τέσσερα σημεία εκφόρτωσης, όπου ανατρέπονταν και άδειαζαν το μετάλλευμα στο αμέσως χαμηλότερο επίπεδο. Η μορφολογία του εδάφους αξιοποιούνταν τεχνικά, καθώς τα φορτωμένα βαγονέτα που κατέβαιναν με τη δύναμη της βαρύτητας βοηθούσαν στην ανύψωση των άδειων προς τα ανώτερα επίπεδα.
Έργο σε εξέλιξη...
Έργο σε εξέλιξη...
