Η φήμη της Σίφνου κατά την αρχαιότητα συνδέθηκε με τον ορυκτό της πλούτο και ιδιαίτερα με τα μεταλλεία χρυσού και αργύρου, τα οποία την ανέδειξαν σε ένα από τα σημαντικά οικονομικά κέντρα του Αιγαίου. Η παρουσία μεταλλευτικών πόρων στο νησί ανάγεται ήδη στην προϊστορία, ενώ εκτός από τον χρυσό, τον άργυρο και τον σίδηρο μαρτυρείται και η παρουσία μολύβδου. Η μεταλλευτική δραστηριότητα συνέβαλε καθοριστικά στη διαμόρφωση της οικονομικής, κοινωνικής και πολιτιστικής φυσιογνωμίας της Σίφνου. Η ευημερία αυτή αποτυπώθηκε με εμβληματικό τρόπο στον περίφημο Θησαυρό των Σιφνίων στους Δελφούς, ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της αρχαϊκής ελληνικής τέχνης.
Μετά την ανακήρυξη του νέου ελληνικού κράτους, το 1861 θεσπίσθηκε για πρώτη φορά μεταλλευτική νομοθεσία. Τότε ξεκίνησε η εξόρυξη κοιτασμάτων σιδηρομεταλλεύματος στη Σίφνο, που περιείχε σίδηρο στο μεγαλύτερο ποσοστό, θείο και μαγγάνιο.
Αφού το μετάλλευμα καθαριζόταν από το θείο με τη διαδικασία της φρύξης ή πύρωσης, στη συνέχεια εξαγόταν στις αγορές. Στο λιμάνι των Καμαρών κατασκευάσθηκε πυργίσκος φρεατώδους καμίνου φρύξης, μαζί με άλλα έργα υποδομής, όπως κτιστή λίθινη διαμόρφωση για γερανό και κεκλιμένη κτιστή ράμπα επάνω από το ανατολικό αγκυροβόλιο. Επιπλέον, προς τα βορειοδυτικά, διακρίνονται ακόμη τα κατάλοιπα τουλάχιστον δύο σκαλών φόρτωσης μεταλλεύματος.
Η σύγχρονη εξόρυξη έγινε σε δύο ζώνες: μία στον Φάρο, στα νοτιοανατολικά, από ιταλική εταιρεία και μία δεύτερη, μεγαλύτερη σε έκταση, στα βόρεια (Ξερό Ξύλο, Τσιγκούρα, Κάψαλος, Βορεινή, Αγ. Σιλίβεστρος/Λειψάνα, Αγ. Σώστης), όπου δραστηριοποιήθηκε η γαλλική εταιρεία «Mines de Siphnos & Eubée», η οποία περί το 1900 μίσθωσε τα μεταλλεία της στη μεταλλευτική εταιρεία «Κάψαλος». Η δραστηριότητα των εταιρειών αυτών άφησε πίσω της ένα σύνθετο δίκτυο υποδομών εξόρυξης, μεταφοράς, επεξεργασίας και φόρτωσης μεταλλεύματος. Στοές, σιδηροτροχιές, εναέρια συστήματα μεταφοράς, πυλώνες, ράμπες, σκάλες φόρτωσης και εγκαταστάσεις επεξεργασίας διατηρούνται ακόμη στο τοπίο, αποτελώντας σημαντικά τεκμήρια της βιομηχανικής κληρονομιάς του νησιού. Τεχνικά έργα για τη μεταφορά του μεταλλεύματος προς τη θάλασσα έγιναν και στις δύο ζώνες.
Από τον Άγιο Σώστη, στα βορειοανατολικά, το μετάλλευμα φορτωνόταν σε εναέριο σύστημα και μεταφερόταν προς τα επάνω στο μεταλλείο του Αγίου Σιλίβεστρου/Λειψάνας. Από εκεί σιδηροτροχιές περιέτρεχαν τον ορεινό όγκο και το μετάλλευμα φορτωνόταν εκ νέου σε εναέριο προς τη Βορεινή, απ’ όπου μεταφορτωνόταν επιγείως ως τον Άγιο Λάζαρο στα νότια. Εκεί υπήρχε σταθμός εναερίου και το δίκτυο διακλαδιζόταν: την επίγεια βόρεια διαδρομή, προς τα δυτικά ως τη θάλασσα και το εναέριο σύστημα από τον Άγιο Λάζαρο ως το ύψος της «Παναγιάς τα Λαγκαδάκια», που ένωνε τη βόρεια με τη νότια διαδρομή σιδηροτροχιών.
Στη νότια διαδρομή, η μεταφορά του μεταλλεύματος από το Ξερό Ξύλο στον Κάψαλο γινόταν με εναέριο σύστημα. Από εκεί προς την Τσιγκούρα γινόταν είτε με εναέριο είτε σε επίγειες σιδηροτροχιές και πιθανότατα κατέληγε στο λιμάνι των Καμαρών.
Στον Φάρο, το μετάλλευμα συγκεντρωνόταν κοντά στον αρχαίο πύργο στον Άγιο Ιωάννη Φάρου, με οικοδομικό υλικό του οποίου κατασκευάσθηκε το κεκλιμένο σύστημα που φέρει σιδηροτροχιές μήκους περίπου 60 μ. Μέσω αυτού, το μετάλλευμα έφθανε στη σκάλα φόρτωσης και φορτωνόταν στα πλοία. Εκεί διακρίνονται ακόμα κατάλοιπα και άλλων εγκαταστάσεων, τα οποία αποδίδονται σε κτήρια διοίκησης και αποθήκευσης μεταλλεύματος.
Αξιοσημείωτο είναι ότι στις μεταφορές δεν απαιτούνταν μηχανική ενέργεια, αλλά αξιοποιούνταν η δύναμη της βαρύτητας: τόσο το εναέριο, όσο και το κεκλιμένο επίγειο σύστημα λειτουργούσαν με τροχαλίες, στις οποίες εφάρμοζε συρματόσχοινο, όπου κινούνταν οι κάδοι και ο κατερχόμενος φορτωμένος κάδος ωθούσε προς τα πάνω τον αντίστοιχο άδειο κάδο.
Με το Έργο «ΜΕΤΑΛΛΩΝ ΤΟΠΟΙ ΙΙ: Ακολουθώντας τα ίχνη του παρελθόντος στα μονοπάτια της Ανατολικής Μεσογείου», αναδεικνύεται η διαχρονική μεταλλευτική ιστορία της Σίφνου, από τον αρχαίο μεταλλευτικό πλούτο έως τα μνημεία της νεότερης μεταλλευτικής δραστηριότητας, με το νησί να παρουσιάζεται ως ένας τόπος όπου η γεωλογία, η τεχνολογία, η ιστορία και ο άνθρωπος συνδέονται σε ένα ενιαίο πολιτιστικό τοπίο.
Η Σίφνος και το μεταλλευτικό τοπίο
Έργο σε εξέλιξη...
Έργο σε εξέλιξη...
